O Πέτρος Γαϊτάνος επισκέπτεται τα βιβλιοπωλεία και συζητά με τους ανθρώπους τους:

1η Κουβέντα στο ράφι του βιβλιοπωλείου “Απρόβλεπτο” με τη Σόφη Ζάχου

Το βιβλιοπωλείο «Απρόβλεπτο» της Σόφης Ζάχου βρίσκεται στην οδό Ρήγα Φεραίου 25, στην Ηλιούπολη. Γνώριζα την ύπαρξή του από παλιά, αλλά δεν είχα συναντήσει ποτέ την ίδια. Βρεθήκαμε ένα απόγευμα και σας μεταφέρω τη συζήτησή μας.

ΠΓ Πότε ξεκίνησες; Σε θυμάμαι από τα πρώτα χρόνια της Άμμου.

ΣΖ Ήταν το 1984.

ΠΓ Πώς πήρες την απόφαση; Τί έκανες πριν….

ΣΖ Πριν δεν δούλευα. Πήραμε την απόφαση με μια φίλη, τη Βάσω Τότσικα. Ξεκινήσαμε φίλες και στην πορεία γίναμε αδερφές. Ήταν καθαρά από μεράκι. Γι’ αυτό έμεινε μέχρι σήμερα βιβλιοπωλείο, γιατί αυτό θέλαμε να είναι, όχι χαρτοπωλείο.

Εδώ ξεκίνησε, στον ίδιο χώρο, με λιγότερα βέβαια βιβλία, πολύ λιγότερα. Όταν ξεκινήσαμε, είχαμε κάνει δύο παραγγελίες. Μία η Βάσω, που διακρινόταν στα κοινωνικοπολιτικά και μία εγώ, στη λογοτεχνία. Και μας είπαν τότε από το πρακτορείο ότι έχετε κάνει δύο καταπληκτικές βιβλιοθήκες, αλλά δεν πουλάει τίποτα από όλα αυτά που παραγγείλατε. Βάλτε και κάτι άλλο. Εμείς επιμείναμε και το πληρώσαμε, τουλάχιστον στην αρχή.

ΠΓ Σαρανταένα χρόνια λειτουργίας στον ίδιο χώρο, πέρασε πολύς καιρός και πολύς κόσμος. Ποια ήταν η σχέση σου με το κοινό και πώς το έβλεπες να αλλάζει;

ΣΖ Παλιότερο ερχόντουσαν πιο πολλά νέα παιδιά που έκαναν κοπάνα από το σχολείο και είχαν σαν στέκι το βιβλιοπωλείο. Τώρα έρχονται λιγότερα, έρχονται πάλι όμως. Τώρα βγαίνουν τόσο πολλά βιβλία που δεν προλαβαίνει ο κόσμος να ενημερωθεί. Σιγά σιγά όλα έγιναν κατά κάποιο τρόπο κατευθυνόμενα, ακόμα και το τί θα διαβάσουν είναι κατευθυνόμενο. Μέσα από τη διαφήμιση, μέσα από την κοινωνική δικτύωση και τους λεγόμενους influencers… Παλιότερα είχαν χρόνο τα βιβλία, έμεναν πιο πολύ στον πάγκο ή στο ράφι. Έκαναν την πορεία τους. Τώρα, αν με ρωτήσεις για εμπορικότητα, εντάξει, μετά από 40 χρόνια θα πω ότι είμαι λίγο καλύτερα. Με έχει γνωρίσει πια ένας κόσμος και μου  έχει εμπιστοσύνη.

Αυτό που είναι πολύ συγκινητικό, είναι ότι έρχονται μεγάλες κυρίες, γυναίκες κάποιας ηλικίας και μου λένε ότι τους έδωσα το πρώτο τους βιβλίο κι έτσι άρχισαν να διαβάζουν. Είναι πολύ συγκινητικό αυτό το πράγμα· το να μαθαίνεις τα παιδιά να διαβάζουν και να φροντίζεις τη σχέση τους με το βιβλίο.

ΠΓ Μιλώντας για το παιδικό βιβλίο, τί σου ζητούσαν παλιότερα και τί τώρα; Πόσο έχει αλλάξει η σχέση των γονιών με τα παιδιά τους,  ποιες οι ανάγκες και ποιοι οι φόβοι τους;

ΣΖ Τώρα τους παίρνουν πολύ περισσότερα βιβλία…  Ακόμη και στην περίοδο της κρίσης, το μόνο πράγμα που πήγαινε καλά ήταν το βιβλίο για παιδιά προσχολικής ηλικίας. Το θέμα είναι τί γίνεται μετά…  Όταν τα ίδια παιδιά πάνε σχολείο, σταματάνε να διαβάζουν εξωσχολικά βιβλία. Αυτό είναι τώρα πολύ πιο έντονο από ότι παλιότερα. Δηλαδή τα σημερινά παιδιά είναι παιδιά της εικόνας, γι’ αυτό βγαίνουν και περισσότερα κόμικς. Εκεί δηλαδή, στα 7, 8, 9, γίνεται μια μεγάλη κοιλιά και κινούνται ορισμένα μόνο βιβλία που είναι της μόδας.

ΠΓ Κατάλαβα. Οι γονείς την φοβούνται αυτή την απομάκρυνση από το βιβλίο ή τη θεωρούν φυσική και απλώς την παρακολουθούν;.

ΣΖ Κοίταξε, η ιστορία ξεκινάει από τους γονείς. Μεγαλώνουν παιδιά χωρίς όρια. Και το βλέπεις αυτό, τα παιδιά από μια ηλικία και μετά είναι ψυχρά. Είναι παιδιά αποστασιοποιημένα. Πολλά είναι και προσβλητικά. Αλλά τί φταίνε αυτά; Είναι παιδιά που τους επιτρέπονται τα πάντα κι έχουν μάθει να είναι πάνω. Αυτό το πράγμα το βλέπω πάρα πολύ συχνά. Τα περισσότερα παιδιά σήμερα είναι αδιάφορα. Δυστυχώς. Υπάρχουν βέβαια και γονείς που κάνουν αγώνα, αλλά το αποτέλεσμα έρχεται δύσκολα.

ΠΓ Αυτοί που σε ξέρουν προφανώς θα σε ρωτάνε τί να πάρω, ή θα σου περιγράφουν το παιδί τους κι εσύ θα τους προτείνεις. Αυτοί που δεν σε ξέρουν συνήθως τί ζητάνε, από πού μαθαίνουν αυτό πού θα ζητήσουν; Ή σου ζητάνε γενικά ένα βιβλίο για παιδί έξι χρονών, ας πούμε.

ΣΖ Ναι, και πολλές φορές κοιτάζουν στο οπισθόφυλλο να δουν σε ποια ηλικία απευθύνεται το βιβλίο. Κι εγώ προσπαθώ να τους πω ότι κάθε παιδί είναι διαφορετικό και… Αλλά δεν… Κοίταξε, υπάρχουν αυτά που τους έχει πει κάποια φίλη. Υπάρχουν και αυτά που έχουν δει στο διαδίκτυο, που τα έχει δείξει κάποιος που θεωρείται πολύ σημαντικός, και τρέχουν όλοι από πίσω.

Υπάρχει όμως και αρκετός κόσμος που λειτουργεί αλλιώς. Δεν ξέρω, μπορεί να είναι επειδή το δικό μου βιβλιοπωλείο είναι παλιό. Και γιατί κάνουμε  επιλογές. Δηλαδή τί θα βάλουμε στη βιτρίνα, τί θα βάλουμε μπροστά, τί θα προτείνουμε. Είναι επιλογή αυτό το πράγμα. Έλα να δεις τη βιτρίνα μου, έχω τα βιβλία που εγώ θέλω να προτείνω, όχι μόνο τα ευπώλητα.

ΠΓ Εσύ διαβάζεις πολύ;

ΣΖ Διαβάζω.

ΠΓ Και παιδικό;

ΣΖ Και παιδικό, ναι.

ΠΓ Παιδιά έχεις;

ΣΖ Έχω δύο μεγάλα παιδιά. Ο ένας είναι 49 και ο άλλος είναι 46, 47. Έχω και μια εγγονή 14 και έναν εγγονό 9. Τα παιδιά μου διαβάζουν. Ο μεγάλος πολύ, ο μικρός λιγότερο. Κι η εγγονή μου διαβάζει πολύ.

ΠΓ Και πώς τα βόλεψες, παιδιά και δουλειά, γιατί βασίζεται σε προσωπική δουλειά το βιβλιοπωλείο.

ΣΖ Τα έκανα νωρίς τα παιδιά μου, στα 22 και στα 24. Όταν ξεκίνησα ήμουν περίπου 29 χρονών, είχαν ξεπεταχτεί τα παιδιά μου. Και μετά είμαστε δύο άνθρωποι. Και τώρα έχω μια κοπέλα, μόνη μου δεν υπήρξα ποτέ. Βέβαια πάντα είμαστε δύο γυναίκες. Είναι γυναικεία  υπόθεση το βιβλιοπωλείο μου…

ΠΓ Μου είπες πριν για τα παιδιά από 7-8 χρονών που περνάνε πια στην εικόνα και απομακρύνονται από το βιβλίο. Σε τρομάζει το μέλλον σε αυτή τη δουλειά, το μέλλον του βιβλίου γενικότερα;

ΣΖ Δεν μιλάω μόνο για το παιδικό βιβλίο τώρα, μιλάω γενικά. Δε νομίζω ότι το βιβλίο θα τελειώσει. Μπορεί να πηγαίνουν τώρα προς τις κινούμενες εικόνες τα παιδιά, αλλά πάλι θα γυρίσουν στο χαρτί. Δεν είμαι από τους απαισιόδοξους. Πιστεύω ότι το βιβλίο θα συνεχίσει να υπάρχει.

ΠΓ Δηλαδή βλέπεις και ανθρώπους που είναι βυθισμένοι το διαδίκτυο και τα λοιπά, αλλά δεν θα εγκαταλείψουν και το βιβλίο. Η δική σου συνύπαρξη με την τεχνολογία πώς είναι;

ΣΖ Κακή έως κάκιστη. Είναι κάτι που όσο και να προσπαθώ, δεν μπορώ να το μάθω, γιατί τα πράγματα που δεν μου αρέσουν δεν τα μαθαίνω. Έχω δυσκολία στο να μαθαίνω πράγματα που δεν μου αρέσουν. Προσπαθώ όμως, τουλάχιστον στα .πολύ βασικά, μπορώ να βρω ένα βιβλίο, να ψάξω πού να το βρω κλπ. Κάποια πράγματα τα έχω κάνει μόνη μου, αλλά λίγα.

ΠΓ Ποιες άλλες δραστηριότητες έχει αναπτύξει το βιβλιοπωλείο στην περιοχή σου;

ΣΖ Κάνω πολλές εκθέσεις σε σχολεία. Και κάνω καλές εκθέσεις. Δηλαδή θα βάλω και βιβλία που ξέρω πως δεν θα πουληθούν. Κυρίως σε δημόσια σχολεία. Είναι κι αυτός ο ρομαντισμός που έχω. Θα βάλω και βιβλία που ξέρω ότι δεν θα τα αγοράσουν, αλλά είναι καλό να τα δουν. Μπορεί να είναι βιβλία που έχουν σχέση με τέχνη. Που δεν θα το πάρει το παιδί. Θα πάρει αυτό που είναι να πάρει. Γι’ αυτό λέω πως κάνω καλές εκθέσεις. Πάω πολλά βιβλία, από πολλούς εκδοτικούς οίκους, να μην είναι μόνο Disney.

ΠΓ Τους νεότερους γονείς πώς τους βλέπεις σε σχέση με τους παλιότερους;

ΣΖ Οι περισσότεροι ψάχνονται, αυτοί που έρχονται εδώ τουλάχιστον. Στην αρχή μου λένε άσε, θα ψάξουμε μόνοι μας. Και μετά θέλουν τη βοήθεια. Στα λίγο πιο μεγάλα παιδιά, εγώ συνήθως απομακρύνω τους γονείς. Διότι οι γονείς μιλάνε αντί για τα παιδιά και τελικά τους παίρνουν ένα βιβλίο που το κρατάνε δίπλα στο κομοδίνο και τους λένε αν δεν το τελειώσεις, δεν θα σου πάρω άλλο. Οπότε συνήθως γίνομαι λιγάκι αγενής, παραμερίζω τους γονείς και πάω με το παιδί που τέλος πάντων έχει δικαίωμα ακόμη και να πάρει ένα βιβλίο που μπορεί εμένα να μη μου αρέσει. Αλλά θα το χαρεί και θα πάρει μετά ένα άλλο. Διαχωρισμός, όπως υπήρχε παλιά, τους λέω.

ΠΓ Θυμάμαι παλιά την κλασική φράση «θέλω ένα βιβλίο για ένα αγόρι τόσο χρονών ή για ένα κορίτσι τόσο χρονών». Την ακούς ακόμη;

ΣΖ  Αυτό υπάρχει πάντα αλλά έχει μια λογική. Γιατί και εγώ το ρωτάω πολλές φορές. Δηλαδή όταν πρωταγωνιστεί ένα κοριτσάκι, τα αγοράκια δεν το θέλουν γιατί δεν μπορούν να ταυτιστούν. Από εκεί και πέρα υπάρχουν όμως βιβλία που είναι και για αγόρια και για κορίτσια. Και βγαίνουν και πάρα πολλά βιβλία που μιλάνε για τα φύλα, που μιλάνε για διαφορετικότητα και πάρα πολλές ωραίες εκδόσεις για όλα τα θέματα. Έχει φτιάξει πολύ το παιδικό βιβλίο, πάρα πολύ. Το πρόβλημα είναι ότι τους πολύ μικρούς εκδότες δεν τους βρίσκεις εύκολα, δεν έχουν μηχανισμό, πωλητές κλπ. Παλιότερα, τα πρακτορεία που πρακτόρευαν μικρότερους εκδότες, έρχονταν εδώ με ένα κατάλογο όπου τουλάχιστον έβλεπες τα εξώφυλλα. Τώρα ή τους βρίσκεις μόνος σου ή απλά δεν υπάρχουν.

Έφυγα από το ιστορικό βιβλιοπωλείο «Απρόβλεπτο» της Σόφης Ζάχου με την αίσθηση ότι οι «κουβέντες στο ράφι» ξεκίνησαν από ένα ράφι γεμάτο καλά βιβλία, διαλεγμένα ένα προς ένα από την ίδια. Τι καλύτερο μπορούσα να περιμένω…