Γράφει η Πελιώ Παπαδιά

Έι…Άι-Βασίλη, θα μπορούσε η Έι Άι να σκεφτεί, να συγκεντρώσει και να ενώσει όλες αυτές τις λέξεις κι έπειτα να τις πλέξει μαζί μ’ άλλες τόσες κι άλλες τόσες σε ένα ονειρικό παραμύθι που γαργαλάει τη φαντασία και φουσκώνει το χριστουγεννιάτικο πνεύμα;

Έι Άι ή Αν ήμουν Αϊ-Βασίλης

Καθώς πλησιάζουν Χριστούγεννα, πληθαίνουν τα γιορτινά κείμενα στις οθόνες μας. Ένα τέτοιο έχω καθίσει να γράψω κι εγώ, άλλωστε. Για το βιβλίο της Μαριανίνας Κριεζή «Αν ήμουν Αϊ-Βασίλης». Όμως πρώτα θα ανοίξω μια παρένθεση. Όπως με ξέρω, θα είναι μεγάλη.

Διαβάζω και ξαναδιαβάζω χριστουγεννιάτικα άρθρα και απογοητεύομαι. Διαβάζω και ξαναδιαβάζω χριστουγεννιάτικα ποστ που απευθύνονται σε γονείς και απογοητεύομαι περισσότερο. Κάμποσα είναι γραμμένα με Τεχνητή Νοημοσύνη (ΑΙ από το Artificial Intelligence και, για τις ανάγκες του παρόντος άρθρου, Έι Άι).

Έτσι, τα εν λόγω άρθρα παρουσιάζονται μεν ορθογραφημένα κατά ΛΚΝ και συνταγμένα-γραμματικοποιημένα κατά Τριανταφυλλίδη, αλλά ταυτόχρονα είναι επιδερμικά, γεμάτα παράξενα, αναπάντεχα λάθη, εκφραστικά και πραγματολογικά. Όλο αυτό κυρίως ελλείψει επαρκών μοντέλων. Μικρή αγορά η ελληνική σε online περιεχόμενο, άρα φτωχή και σε επενδύσεις.

Μα δεν φαίνεται…

Η επέλαση της Έι Άι στα ραγδαίως παραγόμενα διαδικτυακά πονήματα, αλλά και σε ορισμένα παραμύθια, είναι διακριτή σε μένα που η δουλειά μου είναι να γράφω, να μελετώ, να διορθώνω και να ερμηνεύω λέξεις, ενώ τα ακαδημαϊκά μου ενδιαφέροντα είναι επί είκοσι επτά συναπτά έτη εστιασμένα στα μίντια και σε κάθε πτυχή τους –μια από τις βασικότερες η γλώσσα.

Σε γενικές γραμμές, άνθρωποι της γενιάς μου και μεγαλύτεροι, ιδιαίτερα όσοι έχουμε ουσιαστική και χρόνια τριβή με γραπτά κείμενα, εντοπίζουμε εύκολα κάθε προϊόν Έι Άι. Κι αν δεν το λέμε στα μούτρα του εκάστοτε παραγωγού άμεσα είναι για να μην τον προσβάλλουμε –άλλωστε στη χώρα μας δεν υπάρχει κανένα ηθικό guideline στον δημόσιο λόγο. Ο καθένας πορεύεται όπως αισθάνεται, χωρίς να λογοδοτεί πουθενά. Εδώ καράβια χάνονται ή μάλλον τρένα συγκρούονται και δεν κουνιέται φύλλο. Θα αλλάξει κάτι αν αποκαλύψουμε την κουτοπονηριά ή την αναίδεια ή την άγνοια ή τον δόλο ή την ανάγκη κάποιων δημοσιολογούντων;

Φυσικά και όχι. Όσοι διατηρούμε κριτικό βλέμμα επί του μιντιακού περιεχομένου είμαστε, με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, εκπαιδευμένοι.  Όμως, αυτό δεν ισχύει για την πλειονότητα των αναγνωστών/θεατών/ακροατών (όλων των καταναλωτών περιεχομένου), που δεν έχουν την εκπαίδευση και τα εργαλεία να διαχωρίσουν το ζιζάνιο την ήρα από το στάρι. Δυστυχώς, κανείς δεν μοιάζει διατεθειμένος να τους τα προσφέρει. Αν δεν τα αποκτήσουν κάπως, δύσκολα θα αντιδράσουν και θα γυρίσουν την πλάτη στην προχειρότητα.

Μήπως κρίνεις αυστηρά;

Τα άρθρα που είναι γραμμένα με Έι Άι έχουν στη δική μου συνείδηση πρόσημο αρνητικό. Μα γιατί, ίσως αναρωτηθείτε. Τα κείμενα είναι «σωστά», ορθογραφημένα, λογικά δομημένα, λιτά και απέριττα, όπως απαιτεί η Κοινωνία της Υπερπληροφορίας, που δεν δίνει στον αναγνώστη χρόνο να απολαύσει ό,τι διαβάζει ή να εμβαθύνει στο περιεχόμενο. Ο αναγνώστης βι-ά-ζεται, ώστε να βιάζεται (και αν δεν έχει σκοντάψει ήδη, η σαβούρδα πλησιάζει). Υπάρχει τόση πληροφορία εκεί έξω, ώστε νιώθουμε πως πρέπει να βιαστούμε∙ για να καταναλώσουμε ολοένα και περισσότερη –κι ας είναι ρηχή, ατελής, επιφανειακή, ατεκμηρίωτη, άχρηστη, ακόμα και βλαπτική.

Η αγορά (η Γκουγκλ, καλέ) ορίζει ότι ως αναγνώστες-καταναλωτές πλέον χρειαζόμαστε bullets, tips, hints, quotes, steps. Τα μεγάλα κείμενα στο διαδίκτυο πεθαίνουν μαζί με την ικανότητα συγκέντρωσής μας. Το content πρέπει να είναι readable και οι content creators (έτσι μας φωνάζουν) οφείλουμε να υπακούμε στους νόμους της νέας ψηφιακής πραγματικότητας. Ταχύτητα. Εναλλαγή. Νέα ερεθίσματα. Απλά μα πολλά.

Σχεδόν όλος ο περίγυρός μας πάσχει πια από Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής και το Σύστημα (δεν γράφω η Πολιτεία, γιατί το φαινόμενο είναι παγκόσμιο), που εντόπισε πεδίο κερδών λαμπρών, κάνει τα πάντα για να την ενισχύσει. Και το βασικότερο; Κανείς δεν μιλάει σοβαρά για αυτό. Λες και το έχει καλύψει ένας αόρατος μανδύας.

Δημιουργία ή παραγωγή;

Έτσι, το ελληνικό διαδίκτυο βρίθει κακών κειμένων. Επαναλαμβάνω, τώρα που βομβαρδιζόμαστε με «γιορτινά άρθρα», τούτο είναι ολοένα και πιο προφανές και παρατηρήσιμο. Διότι οι περισσότεροι που δηλώνουν content creators είναι τελικά content producers, απλοί παραγωγοί που χρησιμοποιούν την τεχνολογία και δεν στύβουν το μυαλό τους προκειμένου να προκύψει από κει το περιεχόμενο που προσφέρουν. Με αποτέλεσμα η ποιότητα των κειμένων με τα οποία ερχόμαστε σε επαφή να πέφτει και να πέφτει και να πέφτει… Μαζί με αυτή γκρεμίζεται και η ικανότητα κατανόησης και ερμηνείας πιο σύνθετων εννοιών και καταστάσεων, με ό,τι αυτό συνεπάγεται.

«Μα πώς, τόσο κακή είναι η Έι Άι;» ίσως αναρωτηθείτε εκ νέου. «Αφού απαντά σωστά, ταχτοποιημένα, ευνόητα… Μας σερβίρει εγγυημένο περιεχόμενο στο πιάτο». Ναι και όχι. Αυτό που προσφέρει είναι νοητικό fast food, αποδεκτό, ίσως και επιθυμητό. Στα τυποποιημένα φαστφουντάδικα ξέρεις πάντοτε τι τρως. Δεν βρίσκεσαι προ εκπλήξεως, παρόλο που στην πραγματικότητα δεν ξέρεις ποτέ τι τρως. Παράδοξο, έτσι δεν είναι; Οι γεύσεις είναι ολόιδιες και, αν όχι νόστιμες, σίγουρα εθιστικές. Τροφές συνθετικές. Τεχνητές. Artificial. Αυτή είναι η εγγύηση που προσφέρουν και μάλλον είναι αντιστρόφως ανάλογη με την ποιότητά τους.

Φυσικά, το κακής ποιότητας γρήγορο φαγητό δεν σε βλάπτει αν το φας μια στο τόσο. Έτσι δεν πειράζει και ένας content creator να χρησιμοποιεί καμιά φορά την τεχνολογία, αν γενικά είναι καλός μάγειρας. Ας πούμε ότι απλώς μια μέρα βαριέται να μαγειρέψει. Από την άλλη, το κακής ποιότητας γρήγορο φαγητό καταστρέφει αν το καταναλώνουμε συχνά. Το ξέρουμε. Όμως είναι δελεαστικό. Κολλάμε.

Το αυτό ισχύει και με το κακής ποιότητας γρήγορο κειμενικό περιεχόμενο. Δεν σοκάρει. Δεν αιφνιδιάζει. Δεν προβληματίζει. Δεν προϋποθέτει κοινό με απαιτήσεις. Γιατί ο μάγειρας να βάλει όλη του την τέχνη να φτιάξει ένα μοναδικό πιάτο ημέρας, αφού οι σύντροφοι στα τραπέζια ικανοποιούνται με προψημένα μπιφτέκια και κατεψυγμένες πατάτες; Και κάπως έτσι κάποιοι δημιουργοί μεταμορφώνονται σε παραγωγούς. Και κάπως έτσι οι δημιουργοί σταδιακά εκλείπουν. Και κάπως έτσι γεμίσαμε φτηνούς παραγωγούς.

Τι παράγουν; Φτήνια. Κείμενα σύντομα, στρωτά, μα στείρα, με λάθη και ανακρίβειες, με απόδοση νοημάτων που συχνά προκαλεί γέλιο (παρεμπιπτόντως, όλα αυτά τα πραγματολογικά είναι παραγνωρισμένα από τους παραγωγούς περιεχομένου, γιατί θεωρούν την Έι Άι αυθεντία), με γλώσσα φτωχή, χωρίς ποικιλομορφία, χωρίς μεταφορές, ιδιωματισμούς, λογοτεχνικές ή μάλλον εν γένει πολιτιστικές αναφορές.

Αυτό πού οδηγεί; Στο ότι εκλείπουν οι γραφιάδες με προσωπική ταυτότητα. Μπείτε να δείτε τα χριστουγεννιάτικα άρθρα. Σε κάθε site διαβάζεις τα ίδια επαναλαμβανόμενα κλισέ, από τον ίδιο ή την ίδια μονόχνοτο/μονόχνοτη συντάκτη/συντάκτρια, που του ‘κατσε αυτό το θέμα στη βάρδια του. Κοινοτοπίες, κακομεταφρασμένες προτάσεις εκτός ελληνικής πραγματικότητας, επαναλήψεις, παρανοήσεις, (υπερ)απλουστεύσεις, χωρίς κριτική ματιά ούτε συναισθηματική απόχρωση, λες και απευθύνονται σε ένα απαθές, ανόητο και κυρίως ανεκπαίδευτο κοινό.

Κατάλυση του γραπτού λόγου

Ναι, όλους εμάς εννοώ, που σαν πρόβατα ακολουθούμε τα trends. Trendy φαίνεται λοιπόν η εύκολα καταναλώσιμη μαζική παραγωγή (crossover episode με τη Σχολή της Φρανκφούρτης) γραπτού περιεχομένου μέσω Έι Άι και όχι η δημιουργία πρωτότυπου περιεχομένου, που πηγάζει από βαθιά μέσα μας, από τις σκέψεις, τα βιώματα, τα συναισθήματά μας, από τον μοναδικό αυθεντικό μας εαυτό και την πένα μας.

Ο πάλαι ποτέ σχεδόν εγγυημένα ποιοτικός γραπτός λόγος των ‘20s έπαθε τηλεόραση των ‘00s. Κι έπειτα σχεδόν απορροφήθηκε από την εικόνα, δύσκολα στέκει μόνος, και συρρικνώθηκε. Ευτελίστηκε. Αυτό δε που με λυπεί περισσότερο είναι πως βλέπω ανθρώπους που κάποτε έγραφαν όμορφα από καρδιάς να πέφτουν στην παγίδα της ευκολίας και να χάνουν την παλιά ταυτότητά τους, χάρη στην οποία αγάπησα κάποτε τον λόγο τους. Βέβαια, ίσως είναι αναγκασμένοι να το κάνουν.

Εγώ θα το παλέψω όσο μπορώ κόντρα στο πνεύμα των καιρών, γιατί αλλιώς δεν θα έχει νόημα να συνεχίσω να γράφω δημόσια. Αν γράφει η Έι Άι αντ’ εμού –και μάλιστα με στιλ που διόλου δεν με γοητεύει–, αν η Γκουγκλ καταβαραθρώνει κείμενά μου, γιατί δεν ανταποκρίνονται στους κανόνες SEO της (με τους οποίους φυσικά γράφει η Έι Άι, προσφέροντας συχνά έως και γελοίο αποτέλεσμα), θα βρω μιαν άλλη δουλειά να κάνω. Θα τα παρατήσω όλα και θα γίνω Αϊ-Βασίλης. Όλα τα κάνει η Έι Άι.

Έι…Άι-Βασίλη, να σου πω τι θα έκανα φέτος αν ήμουν Αϊ-Βασίλης;

Εδώ κλείνει η μεγάλη παρένθεση που έβαλα στην πρώτη παράγραφο. Ήρθε η ώρα να πω ότι αν ήμουν Αϊ-Βασίλης, καταρχάς θα πασπάλιζα τη χώρα με λέξεις από το «Αν ήμουν Αϊ-Βασίλης», ένα χριστουγεννιάτικο παραμύθι της Μαριανίνας Κριεζή. Έτσι θα παίρναμε όλοι λίγη από τη θαλπωρή του.

Ζωάκια, φωλιές, κογκολέζικα και πορτογαλέζικα, αερίσω, χαράματα, μεταξοπαπλωματένιο, πουπουλένιο, συμφιλιώσω, κρέμα, τούρτες, διαβολομηχάνημα, βαπόρι, καλοκαίρι, πλατς, αφρό, φουσκωτό, δέντρο, σπόρια, αγαπώ, ποπ κορν, πλάση, μουσούδια, Λαγουδίτα Λαγουδώ, αλεπουδίτσα, ελαφίνα, Πρωτοχρονιά, Χρυσοπιτσιλιά, Φρουφρού, άνοιξε σουσάμι, κλακ, φίλοι, καρδιές, Λεμονιά, κουκλόσπιτα, μπουφέ, καλύβια, χρυσοστολισμένο…

Έι…Άι-Βασίλη, θα μπορούσε η Έι Άι να σκεφτεί, να συγκεντρώσει και να ενώσει όλες αυτές τις λέξεις κι έπειτα να τις πλέξει μαζί μ’ άλλες τόσες κι άλλες τόσες σε ένα ονειρικό παραμύθι που γαργαλάει τη φαντασία και φουσκώνει το χριστουγεννιάτικο πνεύμα; Θα έγραφε ποτέ η Έι Άι «Αν ήμουν Αϊ-Βασίλης, θα ’χα πολλές δουλειές, το σπίτι ν’ αερίσω για να φιλοξενήσω όσα ζωάκια και πουλιά δεν έχουνε φωλιές».  Ποτέ.

Κι αφού θα είχα σκορπίσει τις λέξεις της Μαριανίνας πάνω απ’ όλα τα σπίτια, θα έκανα λίγα πράγματα ακόμα.

• Θα πρόσφερα στα παιδιά ένα σωρό βιβλία λογοτεχνικά, χριστουγεννιάτικα και μη. Κι άλλες λέξεις μαγικές. Και κάθε λέξη μπορεί να γίνει χίλιες εικόνες μέσα στα μυαλουδάκια τους.
• Θα τους ξαναμάθαινα να διαβάζουν όμορφες ιστορίες, γραμμένες από όμορφους ανθρώπους και όχι από μηχανές. Ιστορίες που να τα αγγίζουν βαθιά και να κρατούν τη φαντασία τους σε εγρήγορση. Όχι υπαγορευμένες από τη μόδα. Όχι γραμμένες κατά παραγγελία. Αυθόρμητες και καλοδουλεμένες.
• Θα εξαφάνιζα μαγικά κάθε αρνητική επιρροή των οθονών ως τώρα στη γνωστική και συναισθηματική τους ανάπτυξη και θα φρόντιζα να εκπαιδευτούν στη χρήση τους όλα τα παιδιά, ισότιμα, μέσα στο σχολικό πλαίσιο. Η τεχνολογία δεν έχει per se πρόσημο. Από εμάς εξαρτάται η αρνητική ή η θετική χρήση της. Κινητό; Μετά τα 12 και υπό προϋποθέσεις. Οι πρώτες μελέτες για την ψυχοκοινωνική και γνωστική ανάπτυξη της Gen A τουλάχιστον προβληματίζουν. Οπότε ας κάνουμε ένα δυο βήματα πίσω να δούμε τι συμβαίνει.
• Θα γιάτρευα όλα τα άγχη και τις τύψεις που κατατρώνε τους σημερινούς γονείς, υπενθυμίζοντάς τους ότι η ευτυχία κρύβεται καταρχάς στην ουσιαστική σύνδεση με τα παιδιά τους και έπειτα σε όλα τα άλλα.
• Θα περιόριζα την άσκοπη χρήση κινητού τηλεφώνου από τους φροντιστές των παιδιών όταν συνυπάρχουν. Εμάς βλέπουν και εμάς μιμούνται τα παιδιά.
• Θα φρόντιζα να εμπεδώσουν, μικροί και μεγάλοι, πως ορισμένες ευκολίες που προσφέρει σήμερα η επιστήμη και η τεχνολογική πρόοδος μάλλον βλάπτουν παρά ωφελούν, αν χρησιμοποιηθούν με λανθασμένο τρόπο. Θα τους παρέθετα και ακαδημαϊκά ερευνητικά στοιχεία, έπειτα από εκτενές ρεπορτάζ. Όχι, δεν θα τα ζητούσα από την Έι Άι. Επειδή θα ήμουν ο Άγιος Βασίλης, θα τους έπειθα.

Το παιδικό βιβλίο της Μαριανίνας Κριεζή Αν ήμουν Αϊ-Βασίλης κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Άμμος, σε εικονογράφηση (πολύ ενδιαφέρουσα, με πρωτότυπο κολάζ) του Δημήτρη Τσουμπλέκα.